روح مارکس زنده است؛ آنچه مرده، ادعای پایان تاریخ است!

در نقد سخنان «مارکو روبیو» درباره مارکسیسم، حاکمیت ملی و حقوق بین‌الملل

 

«مارکو روبیو»، وزیر خارجه‌ی آمریکا، در سخنرانی اخیر خود در انجمن فدرالیست، سخنی گفته است که شنیدن آن از زبان یکی از بلندپایگان دولت آمریکا خالی از لطف نیست. او می‌گوید: «با آنکه نهاد کمونیسم شوروی را شکست دادیم، بر روح مارکس پیروز نشدیم. آن روح مارکس همچنان زنده است».

در این یک مورد حق با «روبیو» است. مارکس هنوز زنده است، اما آقای وزیر علت ماندگاری اندیشه‌ی او را درست نفهمیده است. اندیشه‌ی مارکس نه از خیالات و آرزوهای او، بلکه از شناخت مناسبات جامعه‌ی سرمایه‌داری برخاسته است. مگر سرمایه‌داری از میان رفته است؟ مگر استثمار کار مزدی پایان یافته یا تضاد میان کار و سرمایه حل شده است؟ مگر امپریالیسم دیگر وجود ندارد؟ تا زمانی که این مناسبات برقرارند، اندیشه‌ای که به شناخت قوانین حرکت و تضادهای آنها پرداخته است، نیز زنده خواهد ماند. با اعلام شکست کمونیسم نمی‌توان حکم به پایان مارکسیسم داد، همان‌گونه که با انکار تضادهای سرمایه‌داری نمی‌توان آنها را از میان برد.

اما سخن «روبیو» درباره‌ی شکست کمونیسم شوروی، مسئله‌ی دیگری را پیش می‌کشد: آنچه در سال ۱۹۹۱ فروپاشید، چه نظامی بود و چه ماهیتی داشت؟ آیا همان سوسیالیسمی بود که با انقلاب کبیر اکتبر پا به عرصه‌ی تاریخ گذاشت؟ از نظر ما، پاسخ منفی است. شوروی پس از تسلط رویزیونیسم خروشچفی بر حزب و دولت، دیگر در همان مسیر پیشین حرکت نمی‌کرد. رویزیونیست‌ها با کنار گذاشتن اصول اساسی مارکسیسم - لنینیسم، راهی را گشودند که که با احیای سرمایه داری سرانجام به فروپاشی آن  انجامید. رویزیونیست‌ها تنها به تجدیدنظر در اندیشه‌های مارکس و لنین بسنده نکردند، بلکه با کنار گذاشتن اصول اساسی مارکسیسم‌ ـ لنینیسم، زمینه را برای دگرگونی ماهیت طبقاتی دولت و مناسبات اقتصادی فراهم ساختند. رویزیونیست‌ها با نفی ادامه‌ی مبارزه‌ی طبقاتی در دوران سوسیالیسم و کنار گذاشتن دیکتاتوری پرولتاریا، راه را برای دگرگونی ماهیت طبقاتی دولت و مناسبات اقتصادی هموار کردند. فروپاشی سال ۱۹۹۱ پایان این مسیر بود، نه آغاز آن. پس چگونه می‌توان شکست نظامی را که از اصول سوسیالیسم روی برتافته بود، دلیل شکست خود سوسیالیسم دانست؟ برای مدافعان سرمایه‌داری آسان‌تر است که تمام تاریخ اتحاد شوروی را یک‌کاسه کنند و فروپاشی نظام سرمایه داری دولتی با حاکمیت رویزیونیستی را به حساب شکست سوسیالیسم بگذارند.

اما سخنان «روبیو» از جهت دیگری نیز درخور توجه است. او از حاکمیت ملی و استقلال کشورها سخن می‌گوید، ولی از خلال همین سخنان می‌توان دریافت که دفاع از حاکمیت ملی، در نظر او، چه معنایی دارد. «روبیو» پس از آنکه مدعی می‌شود «آموزه‌های فراملی» می‌خواهند «اراده‌ی ملت‌ها» را تابع اجماع جهانی کنند، می‌گوید: «مارکسیسم می‌خواست تمایز میان انسان‌ها را از میان ببرد؛ رادیکال‌های امروز می‌خواهند تمایز میان ملت‌ها را از میان ببرند». به این ترتیب، وی هم مارکسیسم را به نفی تفاوت‌های ملی متهم می‌کند و هم می‌کوشد مخالفت با یکه‌تازی آمریکا را به حساب نفوذ اندیشه‌ی مارکس بگذارد. در این میان، آنچه باید مورد توجه قرار گیرد، نه عبارت‌های پرطمطراق او درباره‌ی استقلال و اراده‌ی ملی، بلکه نتیجه‌ای است که از آنها می‌گیرد: هر قاعده و نهاد بین‌المللی که دست آمریکا را در اعمال قدرت محدود کند، در نظر او مانعی در برابر حاکمیت ملی جلوه می‌کند.

اشتباه اساسی «روبیو» در آن است که میان تفاوت ملت‌ها و نابرابری حقوق آنها تمایزی قائل نمی‌شود. مگر مارکسیسم خواهان آن است که ملت‌ها زبان، فرهنگ و ویژگی‌های تاریخی خود را کنار بگذارند؟ مسئله‌ی مارکسیسم از میان بردن تفاوت ملت‌ها نیست، بلکه پایان دادن به مناسباتی است که به یک ملت امکان می‌دهد بر ملت دیگر فرمان براند. از اینکه ملت‌ها با یکدیگر تفاوت دارند، چگونه می‌توان حق سلطه‌ی یکی بر دیگری را نتیجه گرفت؟ «روبیو» به این پرسش پاسخی نمی‌دهد. او به‌جای آنکه نشان دهد چرا مقابله با سلطه‌ی قدرت‌های بزرگ باید به نابودی خصوصیات ملی بینجامد، این دو را یکی می‌گیرد و سپس بر پایه‌ی همین فرض نادرست به مخالفت با حقوق و نهادهای بین‌المللی برمی‌خیزد. حال آنکه مبارزه با ستم ملی نه به معنای نفی موجودیت ملت‌ها، بلکه درست برای دفاع از حق موجودیت مستقل و برابر آنهاست.

اما مگر برابری حقوقی ملت‌ها با استقلال آنها منافاتی دارد؟ اگر حاکمیت ملی حقی است که باید محترم شمرده شود، این حق نمی‌تواند به آمریکا اختصاص داشته باشد. ایران، کوبا، ونزوئلا و دیگر کشورها نیز از همان حقی برخوردارند که دولت آمریکا برای خود مطالبه می‌کند. تفاوت در قدرت اقتصادی و نظامی کشورها، دلیلی بر تفاوت حقوق آنها نیست. اگر چنین باشد، دیگر سخن از حق در میان نخواهد بود، بلکه قدرت است که تعیین می‌کند چه کشوری مستقل باشد و چه کشوری تابع اراده‌ی دیگران.

البته میان برابری حقوقی ملت‌ها و برابری واقعی آنها فاصله‌ی بسیار است. اینکه در منشور سازمان ملل همه‌ی دولت‌ها از حاکمیت برابر برخوردار باشند، به این معنا نیست که در عمل نیز از قدرت و اختیارات یکسانی برخوردارند. کشوری که اقتصادش زیر فشار و سرنوشت سیاسی‌اش در معرض دخالت قدرت‌های بزرگ قرار دارد، با چند ماده‌ی قانونی از این وضع رها نمی‌شود. اما از این واقعیت چه نتیجه‌ای باید گرفت؟ آیا چون قانون به‌تنهایی قادر به برانداختن سلطه نیست، باید از آن صرف‌نظر کرد؟ مگر حقوقی که کارگران در طول مبارزات خود به دست آورده‌اند، استثمار سرمایه‌داری را از میان برده است؟ آیا به همین دلیل باید از حق اعتصاب، آزادی تشکل و دیگر حقوق کارگری چشم پوشید؟ روشن است که چنین نیست. کارگران برای حفظ و گسترش حقوق خود مبارزه می‌کنند، بی‌آنکه این مبارزه را پایان کار بدانند یا از هدف رهایی از استثمار دست بکشند. کارگران برای حفظ و گسترش حقوق خود مبارزه می‌کنند، بی‌آنکه این مبارزه را پایان کار بدانند یا از هدف رهایی از استثمار دست بکشند

حقوق بین‌الملل نیز مانند هر مجموعه‌ی حقوقی دیگر، تاریخ خود را دارد و نمی‌توان آن را جدا از مناسبات اقتصادی و سیاسی جهان بررسی کرد. در تدوین این قوانین، قدرت‌های بزرگ سرمایه‌داری نفوذ داشته‌اند و کوشیده‌اند منافع خود را در آنها حفظ کنند. اما تاریخ حقوق بین‌الملل تنها تاریخ اراده‌ی این قدرت‌ها نیست. ملت‌های استعمارزده نیز برای به رسمیت شناخته شدن استقلال و حقوق خود مبارزه کرده‌اند و بسیاری از اصولی که امروز در منشور ملل متحد و دیگر اسناد بین‌المللی می‌بینیم، حاصل همین مبارزات است. حق تعیین سرنوشت ملت‌ها، برابری حاکمیت دولت‌ها و منع تجاوز و مداخله را نمی‌توان صرفاً بخشش قدرت‌های بزرگ به دیگر ملت‌ها دانست. این حقوق در جریان مبارزات طولانی علیه استعمار و سلطه جای خود را در مناسبات بین‌المللی باز کرده‌اند.

ممکن است حکومتی در برابر تجاوز خارجی از استقلال کشور دفاع کند و در همان حال، حقوق کارگران و زحمتکشان را در داخل پایمال سازد. در مورد ایران نیز وضع از همین قرار است. مخالفت ما با سیاست‌های جمهوری اسلامی، با مبارزه علیه فقر، استثمار و بی‌عدالتی، کوچک‌ترین حقی برای مداخله‌ی آمریکا و دیگر قدرت‌های امپریالیستی در امور ایران ایجاد نمی‌کند. استقلال کشور متعلق به مردم ایران است و آنان خود باید درباره‌ی سرنوشت سیاسی و اجتماعی خویش تصمیم بگیرند.

کمونیست‌ها در برخورد با مسئله‌ی ملی، همواره میان ملت ستمگر و ملت ستم‌دیده تفاوت می‌گذارند. این تفاوت به زبان و فرهنگ و خصوصیات ملی مربوط نیست. مسئله این است که یک ملت، با تکیه بر قدرت سیاسی و نظامی خود، ملت دیگری را از حق تعیین سرنوشت محروم می‌کند. به همین دلیل کمونیست‌ها از حق جدایی سیاسی ملت‌های تحت ستم دفاع می‌کنند، بی‌آنکه جدایی را در همه‌جا و در هر شرایطی لازم بدانند. ملتی که به زور در چارچوب یک دولت نگاه داشته شود، چگونه می‌تواند آزادانه با ملت دیگر متحد شود؟ اتحاد داوطلبانه زمانی معنا دارد که حق جدا شدن نیز وجود داشته باشد. این مسئله برای طبقه‌ی کارگر اهمیت ویژه‌ای دارد. کارگران ملت ستمگر نمی‌توانند از برابری و برادری کارگران سخن بگویند و در همان حال، بر ستمی که دولت و بورژوازی کشورشان بر ملت دیگری روا می‌دارند، چشم ببندند. از سوی دیگر، کارگران ملت ستم‌دیده نیز نباید در جریان مبارزه برای استقلال ملی، منافع طبقاتی خود را فراموش کنند و دنباله‌رو بورژوازی کشور خویش شوند. بورژوازی نیز ممکن است در شرایط معینی در مبارزه علیه سلطه‌ی خارجی شرکت کند، اما شرکت در این مبارزه، تضاد منافع طبقاتی آن را با پرولتاریا از میان نمی‌برد. کمونیست‌ها بر همین اساس، مبارزه علیه ستم ملی را با حفظ استقلال طبقاتی پرولتاریا پیوند می‌زنند. همبستگی بین‌المللی کارگران نیز تنها در صورتی می‌تواند پایدار باشد که بر برابری ملت‌ها و اتحاد آزادانه‌ی آنان استوار شود.

«روبیو» در دفاع از حاکمیت ملی آمریکا می‌پرسد مگر آمریکایی‌ها حق ندارند «دولتی بخواهند که از منافعشان دفاع کند و آنها را بر هر چیز دیگری مقدم بدارد»؟ کسی منکر این حق نیست. سخن بر سر آن است که آنچه برای آمریکا حق شمرده می‌شود، برای دیگر کشورها نیز باید محترم باشد. «روبیو» این اصل را به زبان انکار نمی‌کند، اما وقتی پای تعهدات بین‌المللی آمریکا به میان می‌آید، دیگر چندان اعتنایی به آن ندارد. از نظر او، قواعدی که دست دولت آمریکا را در اعمال قدرت محدود می‌کنند، با اراده‌ی ملی آمریکایی‌ها منافات دارند.

آمریکا خود از بنیان‌گذاران سازمان ملل متحد و امضاکنندگان منشور آن است. همین منشور در ماده‌ی دوم، برابری حاکمیت دولت‌ها را به رسمیت می‌شناسد و تهدید یا توسل به زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورها را ممنوع می‌کند. ماده‌ی ۵۱ نیز حق دفاع مشروع در برابر حمله‌ی مسلحانه را به رسمیت شناخته است. اما هیچ دولتی نمی‌تواند به بهانه‌ی دفاع از منافع ملی، دست به تهدید یا اقدام نظامی علیه کشور دیگری بزند و نام آن را دفاع مشروع بگذارد.

نمونه‌ی برخورد دولت آمریکا با این اصول، پرونده‌ی نیکاراگوئه است. دیوان بین‌المللی دادگستری در سال ۱۹۸۶، پس از رسیدگی به اقدامات آمریکا علیه این کشور، از جمله حمایت از نیروهای مسلح مخالف دولت و مین‌گذاری در آب‌های نیکاراگوئه، رأی داد که دولت آمریکا اصول عدم مداخله، منع توسل به زور و احترام به حاکمیت کشورها را نقض کرده است. البته صدور این حکم نتوانست آمریکا را به اجرای آن وادار کند. با این همه، اهمیت ماجرا در آن بود که نیکاراگوئه توانست با استناد به حقوق بین‌الملل، اقدامات آمریکا را در یک مرجع قضایی بین‌المللی به محاکمه بکشاند و حکم به سود خود بگیرد.

«روبیو» از منافع ملی آمریکا سخن می‌گوید. اما این منافع را چه کسانی تعیین می‌کنند و دولت آمریکا در عمل از منافع کدام طبقات و گروه‌های اقتصادی پاسداری می‌کند؟ سرمایه‌ی انحصاری برای گسترش سود و انباشت سرمایه، به بازارهای فروش، مواد خام، نیروی کار ارزان و زمینه‌های تازه‌ی سرمایه‌گذاری نیاز دارد. رقابت بر سر این منابع و بازارها تنها میان شرکت‌ها جریان ندارد. دولت‌های امپریالیستی نیز با قدرت سیاسی و نظامی خود در آن دخالت دارند و برای حفظ موقعیت سرمایه‌های بزرگ کشورشان تلاش می‌کنند. برخورد این دولت‌ها با حقوق بین‌الملل نیز از منافع اقتصادی و سیاسی آنها تأثیر می‌پذیرد. از قوانینی که به کارشان بیاید با جدیت دفاع می‌کنند و برای گریز از محدودیت‌هایی که بر اعمال قدرتشان تحمیل می‌شود، به تفسیرهای دیگری از همان قوانین متوسل می‌شوند. «روبیو» آزادی عمل دولت آمریکا را به نام منافع ملی توجیه می‌کند، اما بحث را به اینجا نمی‌کشاند که سیاست خارجی این کشور در خدمت چه منافع اقتصادی و طبقاتی قرار دارد.

گویی مارکس، پس از آن همه سال که صرف شناخت و نقد سرمایه‌داری کرد، سرانجام به این نتیجه رسیده بود که مبارزه با امپریالیسم را باید از پشت میز قضات دادگاه‌های بین‌المللی ادامه دهد! در اینجا بی‌اختیار سخن مائو به یاد می‌آید که می‌گفت: «تحقیق ناکرده حق سخن ندارد.» ظاهراً جناب «روبیو» پیش از آنکه درباره‌ی روح مارکس سخن بگوید، بد نبود اندکی هم با اندیشه‌های خود مارکس آشنا می‌شد. و بهتر می‌بود نگاهی به جامعه‌ی سرمایه‌داری و مناسبات حاکم بر آن بیندازد؛ به ثروت‌های عظیمی که در دست اقلیتی صاحب سرمایه انباشته شده و به میلیون‌ها کارگری که این ثروت‌ها را تولید می‌کنند، اما برای گذران زندگی ناچارند نیروی کار خود را بفروشند. به ملت‌هایی که برای حفظ استقلال و حق تعیین سرنوشت خویش، در برابر تهدید، تحریم و تجاوز قدرت‌های امپریالیستی ایستادگی می‌کنند. مارکس این مناسبات و تضادها را به وجود نیاورد. آنها وجود داشتند و او کوشید ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی‌شان را بشناسد و توضیح دهد. حال اگر مارکس هرگز پا به عرصه‌ی تاریخ نگذاشته بود، مگر سرمایه‌داران از استثمار کارگران دست می‌کشیدند یا قدرت‌های بزرگ از سلطه بر ملت‌ها صرف‌نظر می‌کردند؟

 

جناب وزیر باید بداند که با محکوم کردن مارکس، مناسباتی که او به نقدشان برخاست از میان نمی‌روند. تا زمانی که مالکیت سرمایه‌داری بر وسایل تولید، استثمار کار مزدی و سلطه‌جویی امپریالیستی برقرار است، مبارزه علیه این مناسبات نیز ادامه خواهد داشت.

آری، مارکس زنده است، زیرا تضادهایی که او به شناخت علمی آنها پرداخت، همچنان پابرجایند.

کارگران جهان و ملت‌های تحت ستم، متحد شوید!

 

نقل ازتوفان شماره ۳۲۱ آذر ماه ۱۴۰۵ ارگان مرکزی حزب کارایران

www.toufan.org

وبلاگ توفان قاسمی

http://rahetoufan67.blogspot.se/

وبلاگ ظفرسرخ

http://kanonezi.blogspot.se/

http://toufan.org/ketabkane.htm

 سایت آرشیو نشریات توفان

 http://toufan.org/nashrie_tofan%20archive.htm

 توفان در توییتر

https://twitter.com/toufanhezbkar

توفان در فیسبوک

https://www.facebook.com/hezbekar.toufan.3/

 توفان درفیسبوک به زبان انگلیسی

https://www.facebook.com/pli.toufan?fref=ts

 توفان درشبکه تلگرام

https://telegram.me/totoufan